Je belt je moeder en hoort aan haar stem dat het vandaag minder gaat. Op de terugweg, na drie kwartier rijden, reken je uit hoe vaak je er deze maand bent geweest. Thuis kijk je door het keukenraam je achtertuin in, langer dan anders. Die blik is logischer dan je denkt. Vanaf 1 januari 2027 wordt een mantelzorgwoning vergunningvrij. Voor het eerst mag er dan ook familie wonen die helemaal geen zorg nodig heeft.

Dat is een grotere verandering dan hij klinkt. Tot nu toe vroeg een woning in de tuin om een verklaring, een toets aan de regels van je gemeente en vaak alsnog een vergunning. Straks ligt de regeling landelijk vast en begint het niet meer bij papier, het begint bij de vraag of jouw erf dit kan dragen.

Wat er per 1 januari 2027 verandert

De regels voor mantelzorgwoningen verhuizen van het omgevingsplan van je gemeente naar het landelijke Besluit bouwwerken leefomgeving. Vergunningvrij betekent hier dat je voor zo’n mantelzorgwoning geen omgevingsvergunning voor het bouwen meer aanvraagt, zolang je binnen de regels van je achtererfgebied blijft. Dit zijn de drie belangrijkste veranderingen.

  • De mantelzorgverklaring vervalt. Of er sprake is van mantelzorg volgt straks uit de zorgrelatie zelf, zonder papier vooraf.
  • Er komt een nieuw begrip bij, de familiewoning. Een volwassen kind, je ouders of een ander eerstegraads familielid mag in de tuinwoning wonen zonder dat er zorg nodig is.
  • De grens van maximaal twee bewoners verdwijnt, dus ook een jong gezin past straks binnen de regeling.

Eén kanttekening hoort erbij. Het besluit ligt op dit moment bij de Raad van State en de ingangsdatum van 1 januari 2027 is de bedoeling, nog geen zekerheid. Reken er dus mee, bouw er nog niet blind op.

Mantelzorgwoning vergunningvrij is iets anders dan regelvrij

Vergunningvrij betekent dat de gemeente niet vooraf meekijkt. Alles waar die toets normaal voor dient, blijft gewoon bestaan. De bekende regels voor bouwen in je achtererfgebied bepalen nog steeds waar op je erf je mag bouwen en hoeveel. De bouwtechnische eisen uit het Bbl blijven ook overeind, van fundering tot ventilatie en daglicht.

Er is nog iets om vooraf te weten. Zo’n woning wordt meestal ingeschreven op het adres van de hoofdbewoner en dat kan gevolgen hebben voor toeslagen. Wie er serieus over nadenkt, zoekt dat eerst uit voor de eigen situatie.

Hoe de toets bij een gewone verbouwing werkt, lees je in mijn blog over het aanvragen van een omgevingsvergunning. Dat stuk laat ook zien wat er bij een vergunningvrije tuinwoning op jouw eigen bord blijft liggen.

Waar je op ontwerpt als familie in je tuin komt wonen

Een tuinwoning klinkt als een bouwpakket, in werkelijkheid zet je twee huishoudens op één erf. Dan gaan andere dingen tellen dan vierkante meters. Wie kijkt bij wie naar binnen als de lampen aangaan? Waar staat de zon om vier uur en wie van de twee zit dan in de schaduw? Loopt de route naar de tuinwoning dwars door de plek waar jij juist rust zoekt?

In vijftien jaar heb ik genoeg erven gezien waar het bijgebouw technisch klopte en het samenwonen toch wrong. Het lag zelden aan de tuinwoning zelf, het lag aan wat hij deed met het huis dat er al stond. Denk aan het terras dat ineens bekeken voelt, of aan de keuken die voortaan uitkijkt op een gevel in plaats van op groen. Dat zijn geen details voor later, dat zijn de keuzes waarmee het ontwerp hoort te beginnen.

Begin bij het huis dat er al staat

De verleiding is om bij de tuinwoning te beginnen, bij een plattegrondje en een offerte. Sterker is om eerst te snappen hoe je huidige huis en erf werken, waar het licht vandaan komt, waar de routes lopen, waar de rust nu al zit. Elke goede tuinwoning is daar een verlengstuk van, geen los gebouwtje achterin.

Dat je dit leest, betekent dat de gedachte er al is. Wil je leren kijken zoals ik dat op een erf doe, dan is de quickscan de eerste stap. Je loopt in vijf stappen door je eigen huis, zodat je weet wat er nu klopt en wat niet, voordat je er een tweede woning naast zet.

Veelgestelde vragen

Mag ik nu al een mantelzorgwoning in mijn tuin zetten?

Dat kan vaak al, alleen gelden tot 2027 de regels van je eigen gemeente. Meestal moet er een aantoonbare zorgbehoefte zijn en vraagt de gemeente daar een verklaring of toets voor. Vanaf 1 januari 2027 wordt een mantelzorgwoning vergunningvrij volgens één landelijke regeling, zonder verklaring vooraf. Wil je niet wachten, informeer dan bij je gemeente wat er nu al mag op jouw erf.

Wat is het verschil tussen een mantelzorgwoning en een familiewoning?

Een mantelzorgwoning is bedoeld voor iemand die zorg nodig heeft of zorg geeft, die zorgrelatie is de basis. Een familiewoning is nieuw in de regeling vanaf 2027 en is bedoeld voor volwassen eerstegraads familie, zoals je ouders of een volwassen kind, zonder dat er zorg nodig is. Beide mogen straks op hetzelfde erf staan, zolang je binnen de regels voor je achtererf blijft.

Hoe groot mag een woning in mijn achtertuin zijn?

Dat hangt af van je perceel. De regels voor bijbehorende bouwwerken in het achtererfgebied bepalen waar je mag bouwen en hoeveel oppervlakte er mag staan. Die regels blijven ook na 2027 gelden, net als de bouwtechnische eisen en een minimale oppervlakte voor de woning zelf. Laat dit altijd voor jouw erf narekenen voordat je plannen maakt.